Over boekbanden, online 'archief archeologie' en aanverwante zaken
Begin jaren '80, nog voordat de personal computer zijn intrede deed en ruim voordat internet gemeengoed werd, heb ik twee artikelen gepubliceerd over zestiende eeuwse boekbanden aanwezig in het Gemeentearchief en de Librije in Zutphen.
In de wandelgangen van het jubileum congres van het Belgisch-Nederlands Boekbandengenootschap, dat eind 2024 werd gehouden in Nijmegen, begreep ik dat die artikelen nog steeds worden geraadpleegd, maar dat ze moeilijk te vinden zijn. Daarop beloofde ik ze online te zetten, met in het achterhoofd: hoe moeilijk kan dat zijn, een kwestie van tekst en afbeeldingen scannen, de tekst OCR-en en klaar.
Wel, dit projectje had toch nog wel wat voeten in aarde. Het scannen en OCR-en was geen probleem (mijn 25-jarige Agfa Snapscan e50 flatbed scanner presteert nog prima met VueScan op mijn Linux Mint laptop), maar toen ik e.e.a. online had gezet en ging proeflezen, bleek dat de verwijzingen naar de archiefbronnen problemen opleverden. Archiefinstellingen zijn de afgelopen 40 jaar niet alleen van naam veranderd, maar hebben ook archieven geherinventariseerd. Helaas is dat niet altijd netjes geregistreerd en dus is van de onderzoeker (en de lezer van oude - pre-pc/internet - publicaties) opnieuw een spoorzoeker gemaakt.
Gelukkig heb ik mijn - destijds handgeschreven - aantekeningen nog en gelukkig zijn de meeste archieven die ik in de jaren '80 heb geraadpleegd inmiddels online beschikbaar gemaakt, dus na wat gepuzzel, voornamelijk via vergelijking van 'citaten' in mijn aantekeningen met die van scans en transcripties, kon ik mijn archiefbron referenties toch ook 'updaten'. En in geval van nood is er natuurlijk altijd nog een archivaris die raad weet. In mijn geval - voor het Gemeentearchief Zutphen, later omgedoopt tot Regionaal Archief Zutphen en inmiddels onderdeel van Erfgoedcentrum Zutphen - was dat de onvolprezen Etienne van den Hombergh.
Mijn zoektocht zou gemakkelijker zijn geweest als oude - omgenummerde - inventarisnummers gewoon standaard in een archief inventaris zouden worden opgenomen, met een verwijzing naar het nieuwe inventarisnummer. Voor zover ik weet bestaat daarvoor geen 'element' (zoals "unitIdObsolete" o.i.d.) in het huidige EAD2002 en EAD3 en is iets dergelijks ook nog niet voorzien in het aanstaande EAD4, dus zijn archivarissen hiervoor nog steeds aangewezen op het maken van een algehele concordans in de vorm van een bijlage op een archief inventaris.
Wat archivarissen al wél zouden kunnen doen - sorry, stokpaardje van mij - is het opnemen van informatie over een band om archiefstukken. Dat kan zelfs al in het nog steeds meest gebruikte EAD2002 (en wel in het 'element' "physdesc" bij de beschrijving van archiefstukken). Veel archiefstukken zijn namelijk - net als boekblokken - gebonden in interessante boekbanden, maar anders dan in bibliotheek catalogi is daar in archief catalogi, oftewel inventarissen, nauwelijks aandacht aan besteed en blijven deze 'schatten' voor boek- en bandhistorici onder de radar. Toch is hier grote belangstelling voor, niet voor niets was de drukst bezochte bijeenkomst van het Belgisch-Nederlands Boekbandengenootschap in haar 40-jarige bestaan, het mini-symposium "Bijzondere gewone archiefbanden" in het Stadsarchief Amsterdam in 2012.
Zo'n beschrijving van een band hoeft natuurlijk niet heel uitvoerig te zijn, zeker niet als onderdeel van een archief inventaris, maar voor degenen die zich hier toch wat meer in willen verdiepen kan ik enkele publicaties van het Belgisch-Nederlands Boekbandengenootschap aanraden.W.K. Gnirrep, J.P. Gumbert en J.A. Szirmai, Kneep en binding. Een terminologie voor de beschrijving van de constructies van oude boekbanden, Den Haag 1992 en: G. Gerritsen-Geywitz, A.J. Geurts, H.M. Hülsmann en J. Storm van Leeuwen, "Leidraad bij het beschrijven van een boekband", in: Archives et Bibliothèques de Belgique numéro spécial 67 / Archief- en Bibliotheekwezen in België extranummer 67, Brussel 2002, beiden online hier te raadplegen). Die publicaties zijn pas verschenen na mijn onderzoek in Zutphen destijds, dus ik kon ze bij het beschrijven van de boekbanden in die twee artikelen nog niet gebruiken. Misschien wordt het 'updaten' van die bandbeschrijvingen naar de huidige maatstaven nog een vervolg projectje.
De heruitgaven van mijn artikelen over boekbanden in Zutphen zijn hier te vinden: