Ruim veertig jaar oude dataset opnieuw 'in the picture'

Eerder dit jaar heb ik mijn artikel over boekbanden in de Librije Zutphen, geschreven en gepubliceerd in 1984, ge-update en online gezet, nu ben ik met diezelfde ruim veertig jaar oude dataset een stap verder gegaan: de metadata zijn gestructureerd en overgezet naar een Omeka-S-omgeving en de wrijfsels van de boekbandstempels zijn gedigitaliseerd en via IIIF ontsloten in diezelfde Omeka-S omgeving.

Deze nieuwe website is het resultaat van een experiment waar ik al lange tijd op broedde. De wrijfsels van boekbandstempels die ik in de jaren tachtig in de Librije maakte lagen al meer dan veertig jaar ongebruikt in een map in een kast. Bij het online zetten van mijn geactualiseerde artikel vroeg ik mij af of ik dit materiaal niet op een meer visuele manier beschikbaar kon stellen, en wel zo dat anderen het eenvoudig zouden kunnen raadplegen en gebruiken voor vervolgonderzoek. Die gedachte bracht me bij IIIF en bij Omeka-S, een combinatie waarover ik eerder hier al eens heb geschreven. Ik besloot een eigen Omeka-S-IIIF omgeving in te richten en mijn oude dataset daarin te transformeren tot een modern onderzoeksinstrument.

Dat dit gemakkelijker gedacht dan gedaan was, heb ik hier al eens beschreven. De voornaamste te nemen 'hobbel' bleek het structureren - of beter gezegd: modelleren - van de metadata in Omeka-S. Dit open source collectie management systeem is gebouwd op linked-data principes en werkt daarom met ontologieën om entiteiten en hun relaties te beschrijven. Voor mijn doel - het systematisch beschrijven van boekbandstempels en de boekbanden zelf - bleken de standaard met Omeka-S meegeleverde ontologieën niet toereikend. Sterker nog: na enig zoekwerk bleek er nog geen ontologie te bestaan voor specifieke aspecten van het "domein" boekbandbeschrijvingen, die zou kunnen worden geïmporteerd in Omeka-S. Daarom besloot ik - met behulp van een Omeka-S-module - een eenvoudige ontologie voor het beschrijven van boekbanden te ontwikkelen om deze te gebruiken in combinatie met "custom vocabularies", lijsten met termen, gebaseerd op de richtlijnen van het Belgisch-Nederlands Boekbandengenootschap (BNB). Die lijsten had ik eerder ook al eens gebruikt, namelijk voor het ontwikkelen van een tool voor eenvoudige boekbandbeschrijvingen. Deze excercitie stelde mij in staat die lijsten - waar nodig - bij te stellen. Tevens nam ik de gelegenheid te baat om de logica van mijn tool voor het beschrijven van boekbandstempels volgens de BNB-systematiek op te nemen in de nieuwe website.

De website bevat niet alleen de gedigitaliseerde wrijfsels van de boekbandstempels, maar ook de foto’s die ik in 1983 maakte van de banden zelf. De kwaliteit van deze beelden is matig (het resultaat van het gebruik van een eenvoudige analoge camera destijds en een even eenvoudige scanner nu), maar ze vormen een belangrijke visuele aanvulling op het eerder gepubliceerde onderzoeksmateriaal, bijvoorbeeld doordat ze inzicht geven in door binders gebruikte stempelpatronen op een band, die - uiteraard samen met een scala aan andere kenmerken - een bepaalde bindwijze of bindstijl zouden kunnen karakteriseren aan de hand waarvan - op termijn - banden zouden kunnen worden toegewezen aan binders en binderijen.

Dankzij de IIIF functionaliteit opgenomen in de website, kunnen afbeeldingen gemakkelijk worden geraadpleegd, niet alleen binnen de website zelf, maar ook in andere websites en systemen die IIIF ondersteunen. Elke afbeelding kan worden bekeken in een eigen pagina met een IIIF viewer venster en daaronder de belangrijkste van de al in Omeka-S opgenomen metadata. Links boven het IIIF viewer venster kan via het IIIF icoontje een link naar het IIIF manifest (lees: de metadata) van de afbeelding worden worden opgehaald en elders - in een andere IIIF viewer venster - worden geplakt:

Voor IIIF zijn een aantal viewers beschikbaar. Eerder werkte ik met de Universal Viewer maar voor deze website ben ik overgestapt naar de Mirador viewer, omdat die het mogelijk maakt meerdere IIIF manifests in één venster op te nemen, oftewel meerdere afbeeldingen - ongeacht hun herkomst - naast elkaar te plaatsen en dus met elkaar te vergelijken. Dit kun je doen via de grote "plus"-knop links boven in het Mirador viewer venster. Daarmee kun je extra IIIF manifests in het viewer venster plakken en zo daarin meerdere afbeeldingen naast elkaar plaatsen:

Onderstaand screenshot van het resultaat van zo'n actie laat het grote voordeel daarvan zien: mijn dataset bevat een aantal versies van het destijds populaire zogenaamde Palmetten rolstempel, de fraters van Deventer gebruikten er zelfs twee (LZ0002 en LZ0003), en vergelijking daarvan via de Mirador viewer laat zien wat de - minieme - verschillen zijn (bladeren naar binnen en naar buiten krullend):

Bij het opzetten van een zo compleet mogelijk beschrijvingssysteem voor boekbanden, rekening houdend met zoveel mogelijk diverse aspecten daarvan, zoals hun bindwijze, hun (stempel)versiering, hun makers en hun inhoud, waren er nog een paar kleinere dan de bovengenoemde 'hobbels' te nemen.
Een voorbeeld: in bibliotheken hebben boekbanden zelf meestal geen eigen 'signatuur'. Ze ontlenen die vaak aan hun inhoud. Maar wat als diverse werken in één band werden samengebonden zoals bij een aantal banden in de Librije het geval was? De 'workaround' die ik daarvoor heb gehanteerd is: een combinatie van de nummers van de samengebonden werken volgens de in 2008 verschenen catalogus van de Librije.A.D. Renting en J.T.C. Renting-Kuijpers m.m.v. Jos. M.M. Hermans, Catalogus Librije Zutphen. De Kettingbibliotheek van de Walburgiskerk, Groningen 2008 (in de website aangehaald als: CLZ). Daardoor hebben sommige banden lange 'signaturen', maar dit maakt het wel mogelijk om ze ondubbelzinnig te koppelen aan de in de catalogus opgenomen werken. 
Overigens beschrijf ik in de website niet alle in de Librije aanwezige banden. Zoals mijn oorspronkelijke publicatie uit 1984, richt de website zich uitsluitend op de banden die op grond van de rekeningen van de kerkmeesters van de Walburgiskerk te Zutphen uit de periode 1562 tot en met 1578 met enige zekerheid zijn toe te schrijven aan specifieke binders. Het gaat om: 31 banden, 66 daarop voorkomende stempels, gebruikt door twee kloosterbinderijen en vier particuliere binders.

De informatie die de website toont vormt slechts een fractie van hetgeen het systeem al bevat. het Omeka-S systeem is modulair van opbouw en biedt veel mogelijkheden tot verdere uitbouw. Voor een deel heb ik die mogelijkheden al verkend en ingevuldTip: veel van de in Omeka-S opgenomen metadata van de boekbandstempels en boekbanden zijn voor de website op "private" gezet en worden dus niet getoond, maar ze worden wél getoond in de IIIF manifest bestanden, daarin heb ik ze bewust niet 'onderdrukt'. Dus wil je een overzicht van alle mogelijkheden die ik al in dit in Omeka-S boekbandbeschrijvingssysteem heb ingericht, bekijk dan de IIIF manifest bestanden., maar voor een groot deel ook niet. Misschien dat ik daar - eventueel samen met andere geïnteresseerden - nog eens aan ga werken. Maar voor nu is mijn voornaamste doel bereikt: ik laat zien dat het relatief eenvoudig is en ook de moeite loont om losse wrijfsels, foto’s en beschrijvingen van boekbanden niet in mappen en kasten te laten 'verstoffen', maar ze via moderne technologieën systematisch toegankelijk en herbruikbaar te maken. Daarmee los ik tevens een belofte in, gedaan aan enkele mede BNB-leden in de wandelgangen van het jubileum congres vorig jaar in Nijmegen.